Gümrük uyuşmazlıkları uzlaşma,itiraz ve üst makama başvuru şeklinde idari olarak, dava açmak şekliyle de yargısal olarak çözümlenebilecek uyuşmazlıklardır.
Gümrük uyuşmazlığı, Gümrük idaresi ile yükümlü, vergi sorumlusu iştirakçi veya ceza muhatabı gibi taraflar arasında gümrük yükümlülükleri konusunda ortaya çıkan ve barışçıl yollarla çözümlenemeyen anlaşmazlıklardır.
Gümrük uyuşmazlıklarının iki tarafı bulunmaktadır. Biri verginin aktif tarafı olan devlet ya da devlet tarafından kendisine yükümlülük koyma yetkisi devredilmiş olan gümrük idaresi; ikincisi ise verginin pasif tarafı olan yükümlü, sorumlu ya da ceza muhatabıdır.
Bu anlaşmazlık, kimi zaman yükümlünün kişisel gümrük vergisi borcunun varlığı ve tutarı üzerinde, kimi zaman ise yükümlünün maddi ya da şekli yükümlülüklerini yerine getirmemesinden veya eksik yerine getirmesinden dolayı uygulanan idari müeyyidenin türü ve miktarı üzerinde olmaktadır.
Gümrük vergileri eşya üzerinden alınan, vergi türü olduğundan, dolayısıyla vergilerin hesaplanmasında çıkacak uyuşmazlıklar, dahilde alınan vergiler gibi muhasebe kayıtları esas alınarak yapılan incelemelerde değil, eşyanın kıymet ve nitelik gibi unsurları üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Gümrük uyuşmazlıklarının iki tarafı bulunmaktadır. Biri verginin aktif tarafı olan devlet ya da devlet tarafından kendisine yükümlülük koyma yetkisi devredilmiş olan gümrük idaresi; ikincisi ise verginin pasif tarafı olan yükümlü, sorumlu ya da ceza muhatabıdır.
Bu anlaşmazlık, kimi zaman yükümlünün kişisel gümrük vergisi borcunun varlığı ve tutarı üzerinde, kimi zaman ise yükümlünün maddi ya da şekli yükümlülüklerini yerine getirmemesinden veya eksik yerine getirmesinden dolayı uygulanan idari müeyyidenin türü ve miktarı üzerinde olmaktadır.
Gümrük vergileri eşya üzerinden alınan, vergi türü olduğundan, dolayısıyla vergilerin hesaplanmasında çıkacak uyuşmazlıklar, dahilde alınan vergiler gibi muhasebe kayıtları esas alınarak yapılan incelemelerde değil, eşyanın kıymet ve nitelik gibi unsurları üzerinde yoğunlaşmaktadır.
-
Gümrük uyuşmazlıklarının çözümlenmesindeki idari başvuru yolları sırasıyla, uzlaşma, itiraz ve üst makamlara başvuru şeklindeyken; yargısal çözüm yolları ise vergi mahkemesinde dava açmak ş Bu maddelerde gümrük uyuşmazlıklarının “itiraz”, “tahlile itiraz-ikinci tahlil” ve “uzlaşma” yollarnyla çözümlenmesi konusunda hükümler düzenlenmektedir. şeklindedir.
Bunun yanında gümrük vergilerinin hesaplanmasında esas alınan kimyevi tahlil sonuçlarına kar da gümrük ve muhafaza başmüdürlüğüne yazışma olarak itiraz edilebilmektedir. Bu itiraz biçimi gümrük vergilerinin kendine has özelliklerinden doğmaktadır. Eu yanın tarife pozisyonunun ve dolayısıyla vergilerin hesaplanması veya muaflık hükümlerinin uygulanması ile kõsõntõ ya da yasaklık hükümlerine tabi olup olmadığını anlamak amacıyla yaıpılan kimyevi tahlil sonuçlarına karşı tahlil sonucunun tebliğinden itibaren on beş gün içinde gümrük ve muhafaza başmüdürlüğüne itiraz edilebilir.-
Gümrük vergilerine yönelik uyuşmazlıkların da idari yollar tüketilmeden yargı yoluna başvurulması mümkün olmamaktadır. Zorunlu idari başvurular gerçekleştirilmeden yapılan yargısal başvurular ‘mercii tecavüzü’ engeline takılacak ve dava dilekçesi yargı organlarınca resen ilgili gümrük idaresine gönderilecektir.
-
Yükümlü tarafından yapılan beyan ile gümrük idaresince yapılan denetleme, muayene ve kontrol sonucunda belirlenen farklılıklarla ilgili tebliğ edilen gümrük vergileri alacakları ve GK ile diğer kanunlarda yer verilen cezalar hakkında, yükümlü ya da ceza muhatabı tarafından bu eksiklik ya da aykırılıkların kanun hükümlerine yeterince nüfuz edememekten ya da kanun hükümlerini hatalı yorumlamaktan kaynaklandığının ya da yargı kararları ile idarenin ihtilaf konusu olayda görüş farklılıklarının olduğunun ileri sürülmesi hallerinde gümrük idaresi, yükümlüler ya da cezanın muhatabı ile uzlaşabilir.
Uzlaşma süreci, GUY 10’uncu maddesinde de belirtildiği üzere mükellef tarafından bir dilekçeyle Gümrük idaresinin uzlaşmaya yetkili komisyonlarının sekretarya hizmetlerini yürütmekle görevli birimine uzlaşma talebi ile başvurulması suretiyle başlamaktadır. Dilekçe taahhütlü posta ile gönderilebilir. GK nın 244’ncü ve GUY un 11’nci maddesinde uzlaşma talepleri henüz itiraz başvurusu yapılmamış gümrük vergileri ve vergi aslına bağlı olsun ya da olmasın tüm para cezalarının yükümlüye veya ceza muhatabına tebliği tarihinden itibaren 15 günlük itiraz süresi içerisinde yapılması gerekmektedir.
Uzlaşma talebinde bulunulması halinde itiraz veya dava açma sürelerinin kendiliğinden duracaktır. Buna göre, uzlaşmanın vaki olmaması veya temin edilememesi halinde süreler kaldıkları yerden işlemeye başlayacaktır. Ancak itiraz veya dava açma süresinin bitiş tarihine 3 günden az bir sürenin kalmış olması halinde süre resen 3 gün daha uzayacaktır.-
GUY 4’ncü maddesi gereğince, beyan ile gümrük idaresince yapılan tespit sonucunda belirlenen veya gümrük idaresince tespit edilmesinden önce beyan sahibince bildirilen farklılıklara ilişkin tebliğ edilen gümrük vergileri alacakları ile kanunda ve ilgili diğer kanunlarda öngörülen cezalar, uzlaşma kapsamındadır.
GUY da uzlaşmaya konu olabilecek mali yükümlülükler ve para cezaların açık bir şekilde sayılmıştır. Dolayısıyla yükümlü ve vekili tarafından yapılan beyan ile gümrük idaresince yapılan tespit sonucunda belirlenen veya gümrük idaresince tespit edilmeden önce beyan sahibince bildirilen farklılıklara ilişkin tebliğ edilen gümrük vergileri alacakları ile kanunda ve ilgili diğer kanunlarda öngörülen cezaların tümünün uzlaşmayı ilgilendirdiğini görülmektedir. Bu bağlamda, uzlaşmaya konu alacaklara baktığımızda ‘Giriş’ bölümünde yer alan alacak tanım da yer aldığı üzere, gümrük vergileri ve para cezaları bu kapsama girmektedir.
Söz konusu kavramlardan ‘Gümrük Vergileri’ ifadesi kapsamına ise; Gümrük Vergisi, İlave Gümrük Vergisi, Tek ve Maktu Vergi, Dampinge Karşı Vergi, Sübvansiyona Karşı Telafi Edici Vergi, Katma Değer Vergisi (KDV), Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), Ek Mali Yükümlülük, Toplu Konut Fonu, Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu (KKDF), Tütün Fonu, Ek Fon, Çevre Katkı Payı, Telafi Edici Vergi (ihracat), Ticari olmayan eşya için; TRT Bandrol Ücreti girmektedir. Uzlaşmaya konu para cezaları kapsamına; 4458 sayılı GK nın 234, 235, 236, 237, 238, 239, 241’nci maddeleri, 2976 sayılı Dış Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanunun 4’ncü maddesi, 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 51’nci maddesi ile 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu’nun 16’ncı maddesinin girdiği görülmektedir. Bununla birlikte, gümrük idarelerince tahsili gereken alacaklar ile Gümrük Uzlaşma Yönetmeliği’nin yayımı tarihinden sonra yapılan düzenlemelerle getirilen alacaklarda uzlaşmaya konu olabilmektedir. Nitekim, uzlaşma talebi, yükümlüye tebliğ edilen alacakların tamamı için yapılabileceği gibi vergiler veya cezaların bir kısmı içinde yapılabilmektedir. Ayrıca şartlı muafiyet rejimlerine ilişkin hükümlerin ihlali sonucunda doğan alacağın tahsilinin yükümlüye tebliğinden itibaren 15 gün içinde, alacağa konu para cezaları uzlaşmaya konu edilebilir.20 Buna karşılık, GUY un 6’ncı maddesinde uzlaşmaya konu olamayacak alacaklar açıkça sayılmıştır. Gümrük vergilerinin matrahına giren ancak aslı gümrük idarelerince takip ve tahsil edilemeyen vergi ve benzeri mali yükler uzlaşmaya konu edilememektedir. Yönetmeliğin beşinci maddesinin ikinci fıkrası hükmü hariç olmak üzere, aynı tür vergi veya cezanın bir kısmı için uzlaşma talebinde bulunulamamaktadır. İlgili mevzuat uyarınca alacak tutarının kesin tahsilinin öngörülmediği ve teminata bağlandığı durumlar da uzlaşmaya konu edilememektedir. Ayrıca, alacağın 21.03.2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 3’ncü maddesinde yer alan kaçakçılık suç ve kabahatlerine ilişkin olması halinde de uzlaşma talebinde bulunulamamaktadır.
- Uzlaşmanın sonuçları ve uzlaşma müessesesinin kararların kesin ve gizli olması, Yönetmeliğin 21-24’ncü maddeleri arasında düzenlenmektedir. Bu kapsamda, uzlaşma vaki olduğu takdirde gümrük uzlaşma komisyonlarının düzenleyecekleri uzlaşma tutanakları kesin olup, gereği ilgili gümrük müdürlüğünce derhal yerine getirilecektir.
-
GUY un 25’nci maddesinde düzenleme alanı bulan hüküm ile ‘Yükümlü, kendisine tebliğ edilen alacaklar için Kanunun 242’nci maddesinde düzenlenen itiraz hakkı ile 244’üncü maddesinde düzenlenen uzlaşma hakkını aynı anda kullanamaz.
Uzlaşmaya konu edilen alacaklar, uzlaşmanın vaki olmaması veya temin edilememesi halinde Kanunun 242’nci maddesi çerçevesinde itiraza konu olabilir. Ancak, itiraza konu edilmiş alacaklar için uzlaşma talebinde bulunulamaz.
-
GUY 4’ncü maddesi gereğince, beyan ile gümrük idaresince yapılan tespit sonucunda belirlenen veya gümrük idaresince tespit edilmesinden önce beyan sahibince bildirilen farklılıklara ilişkin tebliğ edilen gümrük vergileri alacakları ile kanunda ve ilgili diğer kanunlarda öngörülen cezalar, uzlaşma kapsamındadır.
-
Gümrük Kanunu’nun 242’nci maddesinde açık şekilde düzenlenmektedir. Buna göre, yükümlüler kendilerine tebliğ edilen gümrük vergileri, cezalar ve idari kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde bir üst makama, üst makam yoksa aynı makama verecekleri bir dilekçe ile itiraz edebilmektedirler.
Buna göre, gümrük vergilerini eğer Gümrük Müdürlüğü tahakkuk ettirmiş ve tebliğ etmiş ise üst makam Gümrük Bölge Müdürlüğü olmaktadır. Eğer itiraza konu olan kararı ilk elden alan idare Gümrük Baş Müdürlüğü ise, üst makam Gümrük ve Ticaret Bakanlığı olmaktadır. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’nca ilk elden alınan kararlarda ise daha üst bir makam olmadığından on beş gün içerisinde yine aynı makama itiraz edilmektedir.25 İdareye intikal eden itirazlar, idare tarafından otuz gün içinde karara bağlanarak ilgili kişiye tebliğ edilecektir. Süresi içerisinde yapılmayan itiraz başvuruları reddedilecektir. Çünkü itiraz müessesesinde belirtilen süreler ‘hak düşürücü’ niteliğe haizlerdir.
4458 sayılı GK ya göre gümrük vergilerine itiraz nedenlerini dört farklı başlık şeklinde incelemek mümkündür.
Bu ayrıma göre; konu, matrah ve tarife nedeniyle itiraz sebepleri ile diğer itiraz sebepleri şeklinde bir görünüm ortaya çıkmaktadır. Konu nedeniyle itiraz sebepleri, eşyanın nitelik ve mahiyetinin belirlenmesinde hata yapılması veya eşyaların gümrük vergisinden istisna tutan kanun hükümlerinin hiç uygulanmaması ya da yanlış uygulanması durumlarında yapılan itirazlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Matrah nedeniyle itirazlar ise, verginin hesaplanmasına esas teşkil eden ve matrahın veya miktarın tespit edilmesi sırasında yapılan hatalara ilişkin yapılan itirazlardır. Tarife nedeniyle itirazlar, dış ticaret işlemlerinde eşyalar, bilinen ticari isimleri ile değil, Dünya Gümrük Örgütü tarafından düzenlenmiş olan ve tüm üye ülkelerce kullanılan rakamlarla sınıflandırılmış kodlarla ifade edilmektedir. Gümrük vergileri ise yürürlükte olan gümrük tarifesi esas alınmak suretiyle belirlendiğinden, eşyanın bulunduğu pozisyonun karşılığında gösterilen vergi oranından başkaca bir oran kullanılarak verginin hesaplanmış olması da yükümlüler tarafından itiraza konu edilen diğer bir başlıktır. Son olarak ise diğer itiraz sebepleri olarak genelleme yapılan, Uluslararası antlaşmaların hiç uygulanmaması ya da hatalı uygulanması ya da eşyanın menşeinin belirlenmesinde hata yapılmış olması gibi sebepler olarak karşımıza çıkmaktadır.
-
Yükümlü tarafından yapılan beyan ile gümrük idaresince yapılan denetleme, muayene ve kontrol sonucunda belirlenen farklılıklarla ilgili tebliğ edilen gümrük vergileri alacakları ve GK ile diğer kanunlarda yer verilen cezalar hakkında, yükümlü ya da ceza muhatabı tarafından bu eksiklik ya da aykırılıkların kanun hükümlerine yeterince nüfuz edememekten ya da kanun hükümlerini hatalı yorumlamaktan kaynaklandığının ya da yargı kararları ile idarenin ihtilaf konusu olayda görüş farklılıklarının olduğunun ileri sürülmesi hallerinde gümrük idaresi, yükümlüler ya da cezanın muhatabı ile uzlaşabilir.
-
Gümrük vergilerine yönelik uyuşmazlıkların da idari yollar tüketilmeden yargı yoluna başvurulması mümkün olmamaktadır. Zorunlu idari başvurular gerçekleştirilmeden yapılan yargısal başvurular ‘mercii tecavüzü’ engeline takılacak ve dava dilekçesi yargı organlarınca resen ilgili gümrük idaresine gönderilecektir.
İTİRAZDA, yükümlüler kendilerine tebliğ edilen gümrük vergileri, cezalar ve idari kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde bir üst makama, üst makam yoksa aynı makama verecekleri bir dilekçe ile itiraz edebilmektedirler.
Buna göre, gümrük vergilerini eğer Gümrük Müdürlüğü tahakkuk ettirmiş ve tebliğ etmiş ise üst makam Gümrük Bölge Müdürlüğü olmaktadır.
Yükümlü tarafından yapılan beyan ile gümrük idaresince yapılan denetleme, muayene ve kontrol sonucunda belirlenen farklılıklarla ilgili tebliğ edilen gümrük vergileri alacakları ve GK ile diğer kanunlarda yer verilen cezalar hakkında, yükümlü ya da ceza muhatabı tarafından bu eksiklik ya da aykırılıkların kanun hükümlerine yeterince nüfuz edememekten ya da kanun hükümlerini hatalı yorumlamaktan kaynaklandığının ya da yargı kararları ile idarenin ihtilaf konusu olayda görüş farklılıklarının olduğunun ileri sürülmesi hallerinde gümrük idaresi, yükümlüler ya da cezanın muhatabı ile uzlaşabilir.
-
Uyuşmazlığın Vergi Mahkemesinde Çözümü Vergi tahakkukunun gerçekleşmesine müteakip haklarında cezai yaptırım, faiz ya da zam uygulaması yapılmış bulunan mükelleflerin, uyuşmzalıklarını uzlaşma yolu ile çözüme kavuşturamamaları veya itiraz etmelerine rağmen bu itirazlarından olumlu sonuç alamamaları halinde idari işlem veya eylem niteliğini haiz olan bu fiillere ilişkin idari yargı da dava açma hakları bulunmaktadır.
Gümrük uyuşmazlıkları genel itibariyle Vergi Mahkemeleri aracılığıyla çözüme kavuşturulmakla birlikte, bir takım uyuşmazlıklarda Danıştay da ilk derece mahkemesi sıfatıyla görülerek çözümlenmektedir. Bunun yanı sıra vergi mahkemelerinin ilk derece sıfatıyla vermiş oldukları kararlara karşı ilk olarak Bölge İdare Mahkemelerinde istinaf kanun yoluna başvurulmakta ve buradan çıkan kararlara istinaden şartları mevcut ise dosya Danıştay 7. Dairesi tarafından nihai karar mercii olarak sonuçlandırılmaktadır. Danıştay tarafından ilk derece sıfatıyla görülen işlerde temyiz mercii ise Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu dur.
Gümrük uyuşmazlıkları bakımından yetkili vergi mahkemesi, uyuşmazlığa konu işlemi yapan beyan sahibinin gümrükleme işlemini yapmış olduğu ve bu işlem sonucu tarh veya tahakkuk eden cezaları kesen gümrük idaresinin bulunduğu yer mahkemeleri kesin yetkilidir.- İdari yargılama Usul Kanunu’na göre vergi mahkemelerine ilişkin genel dava açma süresi, özel kanunlarda aksi belirtilmediği sürece olayın vuku bulduğu veya itiraz yollarının tüketildiği tarihten başlamak kaydıyla 30 gündür. Olayın vuku bulduğu tarih ile sürelerin başlangıç tarihi ise tebliğ veya tebliğ yerine geçen işlemlerin yapıldığı günü izleyen ilk iş günüdür. Uzlaşma durumunda, uzlaşmanın gerçekleşmediğinin tebliği ve itiraz durumunda ise itirazların sonuçsuz bırakıldığına dair kararın mükellefe iletilmesini izleyen ilk iş günü 30 günlük dava açma süresinin başlangıcı olarak kabul edilmektedir.
- Amaç, Vergi mahkemelerinde vergisel uyuşmazlıkların çözümü noktasında açılmış olan davalar resen yargılama neticelenene kadar işlemin tahsilatı durdurmaktadır. Bu nedenle, vergi mahkemelerinde dava konusu edilen gümrük vergisi aslı ile bunlara ilişkin cezaların tahsil işlemleri ayrıca bir yürütmeyi durdurma kararı alınmasına gerek olmaksızın kendiliğinden işlemin tahsilini durduracak olup, vergi mahkemesi tarafından verilen karara istinaden mükellefin haksız çıkması durumunda ise Amme Alacakları Tahsil Usulü Hakkında Kanuna göre gecikme zammıyla birlikte hesaplanarak mükelleflerden tahsil sağlanacaktır. Bu nedenle kural olarak Gümrük uyuşmazlıklarına ilişkin vergi davalarında mükelleflerin ayrıca yürütmenin durdurulmasını talep etmelerine gerek bulunmamaktadır.
-
Gümrük uyuşmazlıklarında olağan ve olağanüstü olmak üzere iki çeşit kanun yolu bulunmaktadır.
Bu kapsam da olağan kanun yolları İstinaf Kanun Yolu-Bölge İdare Mahkemeleri ve Temyiz Kanun Yolu- Danıştay 7.Dairesidir.
Olağan üstü kanun yolları ise sırasıyla Kanun Yararına Bozma ve Yargılamanın Yenilenmesi sebeplerinden bir tanesinin varlığıdır.
Bu kapsam da IYUK a göre temyiz nedenlerini 3 farklı başlık altında toplamak mümkün olmaktadır. Bunlardan birincisi görev ve yetki dışında bir işleme bakılmış olması, ikincisi hukuka aykırı karar verilmesi ve üçüncüsü ise kanunlarda belirtilen usul hükümlerine uyulmamasıdır.
Tüm bu olasılıklarda da ortak olan bir hüküm bulunmaktadır. Bu maksatla yapılan tüm itirazların tek hakimle verilmiş bulunan kararlarına karşı vergi mahkemesinin yargı. çevresindeki Bölge İdare Mahkemesine 30 günlük yasal süre içerisinde itiraz edilebilmektedir. Bu kapsam da BİM in vermiş olduğu kararlar kesindir ve temyiz merciine başvuru yapılamaz.
Vergi mahkemelerinin kurul halinde vermiş oldukları kararlara karşı ise itiraz mercii ise Temyiz mercii sıfatıyla Danıştay dır. Danıştay’a da yine aynı süre içerisinde temyiz başvurusunda bulunulabilmektedir. Danıştay önüne gelen uyuşmazlıkları dosya üzerinden inceler ve nihai karar bağlar. Danıştay temyiz incelemesi sonucunda vergi mahkemesinin kurul halinde vermiş oldukları kararların bozulmasına ya da onanmasına karar vermektedir. Yargılanmanın yenilenmesi sebepleri hukuk muhakemeleri kanunu veya ceza muhakemeleri kanunda belirtilen sebeplerle birebir aynı olmakla birlikte bu sebeplerden bir tanesinin gerçekleşmiş olması durumunda, öğrenilme tarihinden itibaren 60 günlük süre içerisinde yargılamanın yenilenmesi yoluna başvurulabilmektedir. Yargılamanın yenilenmesi talepleri esasa ilişkin kararı vermiş olan mahkeme tarafından yeniden inceleme yapmak suretiyle karara bağlanmaktadır. Kanun yararına bozma müessesesinde ise, vergi ve ya idare mahkemeleri tarafından verilmiş olan kararların süresi içerisinde başvurulamaması veya diğer sebeplerden ötürü temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş ve açıkça hukuka aykırı oldukları düşünülen kararların Adalet Bakanlığı tarafından gösterilen lüzum üzerine Başsavcı tarafından kullanılabilen bir yetkidir. Bu durumda temyiz isteminin yerinde görülmesine müteakip karar kanun yararına bozulacaktır.